Lotto: fortuny, które zniknęły

W 1988 roku William „Bud” Post wygrał 16,2 miliona dolarów w loterii w Pensylwanii. Dla człowieka, który wcześniej zmagał się z problemami finansowymi, był to los wywracający życie do góry nogami. Tyle że nie w taki sposób, jakiego można by oczekiwać.

Pojawiły się kosztowne zakupy, nietrafione przedsięwzięcia biznesowe, konflikty z bliskimi i procesy sądowe. Jego brat został skazany za próbę doprowadzenia do zabójstwa zwycięzcy. Sam Post ostatecznie przeszedł przez bankructwo.

Co istotne, nie otrzymał całych 16,2 miliona dolarów jednorazowo. Wygrana była wypłacana w ratach. Mimo tego mechanizmu zabezpieczającego przyszłe dochody nie zdołał uchronić się przed finansowym upadkiem.

To jedna z najbardziej znanych historii o człowieku, który wygrał fortunę, a później stracił finansowe bezpieczeństwo. Nie jest jednak jedyna. I właśnie w tym miejscu zaczyna się znacznie ciekawsza historia: czy ogromna wygrana rzeczywiście zwiększa ryzyko katastrofy, czy po prostu chętniej zapamiętujemy tych zwycięzców, którym się nie udało?

Miliony, których już nie było

W listopadzie 2002 roku 19-letni Michael Carroll z Wielkiej Brytanii wygrał 9,7 miliona funtów w National Lottery. Był młody, a nagłe bogactwo otworzyło przed nim możliwości, których wcześniej nie miał.

Przez kolejne lata jego nazwisko regularnie pojawiało się w prasie. Media opisywały wystawny styl życia, wydatki, konflikty z prawem i kolejne problemy.

W maju 2010 roku informowano już, że większość jego pieniędzy została wydana lub rozdana. Carroll starał się wrócić do pracy przy odbiorze odpadów, którą wykonywał przed wygraną.

Warto jednak rozróżnić dwie rzeczy: utrata majątku nie oznacza automatycznie prawnego bankructwa. Historia Carrolla dokumentuje roztrwonienie fortuny, ale nie należy jej przedstawiać jako potwierdzonego przypadku ogłoszenia upadłości.

Jeszcze inny wymiar miała historia Jacka Whittakera. W Boże Narodzenie 2002 roku wygrał jackpot Powerball o wartości 314,9 miliona dolarów. Już wcześniej był zamożnym przedsiębiorcą. Po wygranej mierzył się z licznymi pozwami, presją otoczenia oraz osobistymi tragediami.

Nie sposób jednak udowodnić, że sam wygrany los spowodował wszystkie późniejsze nieszczęścia. Można natomiast stwierdzić, że wielka fortuna nie ochroniła go przed nimi.

Trzy historie, trzy różne sytuacje. Łączy je gigantyczna wygrana i późniejsze problemy. Nie wystarczają jednak, by stwierdzić, że podobny los spotyka większość zwycięzców.

Mit o 70 procentach bankrutów

W internecie od lat krąży sensacyjna informacja: około 70 procent zwycięzców loterii bankrutuje w ciągu kilku lat od otrzymania pieniędzy.

Liczba brzmi przekonująco. Jest konkretna, łatwa do zapamiętania i pasuje do historii takich jak ta Williama Posta.

Problem polega na tym, że jej wiarygodność została oficjalnie zakwestionowana przez instytucję, której przypisywano autorstwo tego ustalenia.

12 stycznia 2018 roku amerykańska organizacja National Endowment for Financial Education (NEFE) opublikowała sprostowanie. Wyjaśniła, że nie dysponuje badaniami potwierdzającymi twierdzenie o 70 procentach bankrutujących zwycięzców loterii.

Według organizacji liczba mogła pojawić się podczas spotkania ekspertów w 2001 roku, ale wypowiedź uczestnika nie była zweryfikowanym wynikiem badań.

FAKT: Popularna informacja, że 70 procent zwycięzców loterii bankrutuje, nie ma potwierdzenia w badaniach NEFE. Organizacja publicznie zdementowała przypisywanie jej tej statystyki.

Nie oznacza to, że bankructwa loteryjnych milionerów są wymysłem. Są udokumentowane. Nie mamy jednak podstaw, by uznać je za los większości zwycięzców.

Medialna opowieść może zniekształcać proporcje. Człowiek, który po wygraniu pieniędzy spokojnie zarządza majątkiem przez trzydzieści lat, rzadko zostaje bohaterem sensacyjnego reportażu. Ktoś, kto wygrał miliony i stracił wszystko, przyciąga uwagę niemal natychmiast.

To klasyczny problem selekcji przykładów. Historie najbardziej niezwykłe nie muszą być historiami najbardziej typowymi.

Co naprawdę pokazują badania?

W 2011 roku Scott Hankins, Mark Hoekstra i Paige Marta Skiba opublikowali w „The Review of Economics and Statistics” analizę dotyczącą zwycięzców loterii na Florydzie.

Badacze porównali osoby otrzymujące wygrane w wysokości od 50 do 150 tysięcy dolarów ze zwycięzcami znacznie mniejszych nagród. Interesowało ich, czy duży zastrzyk gotówki może trwale uchronić osoby znajdujące się w trudnej sytuacji finansowej przed bankructwem.

Wynik był niepokojący: większe wygrane pomagały odsunąć bankructwo w czasie, ale w badanej grupie nie zapewniały trwałego rozwiązania problemów finansowych.

To ważna obserwacja. Pieniądze potrafią spłacić zaległości i dać czas, ale nie zawsze usuwają mechanizmy prowadzące do ponownego zadłużenia.

Jeśli ktoś po otrzymaniu dużej sumy nadal ponosi wydatki przekraczające dochody, podejmuje ryzykowne zobowiązania lub nie rozwiązuje istniejących problemów, nawet znaczna wygrana może okazać się jedynie odroczeniem kryzysu.

Badanie nie dowodzi jednak, że 70 procent zwycięzców bankrutuje. Nie dotyczyło też bezpośrednio wszystkich multimilionerów wygrywających największe jackpoty. Obejmowało konkretny rynek, określone wysokości nagród i analizę ryzyka bankructwa.

Co więcej, dane ze Szwecji pokazują również inną stronę nagłego bogactwa. W badaniu opublikowanym w „The Quarterly Journal of Economics” w 2016 roku analizowano między innymi zmiany majątku zwycięzców loterii. Wyniki wskazywały, że badani rozkładali korzystanie z wygranych środków na wiele lat, zamiast natychmiast wszystko roztrwaniać.

Nie istnieje więc jeden uniwersalny scenariusz zachowania po wygranej.

Czy pieniądze niszczą szczęście?

Jest jeszcze jeden powtarzany pogląd: wielkie pieniądze podobno odbierają szczęście, ponieważ prowadzą do osamotnienia, utraty motywacji i rozpadu relacji.

Badania naukowe nie potwierdzają tak prostej zależności.

W 2020 roku Erik Lindqvist, Robert Östling i David Cesarini opublikowali w „The Review of Economic Studies” wyniki analizy obejmującej 3362 uczestników szwedzkich loterii.

Naukowcy sprawdzali samopoczucie badanych od 5 do 22 lat po wydarzeniach loteryjnych. Porównywali osoby, które otrzymały wygrane różnej wielkości, wykorzystując losowy charakter przyznawania nagród.

Odkryli, że większa wygrana prowadziła do trwałego wzrostu ogólnego zadowolenia z życia. Efekt utrzymywał się przez ponad dekadę i nie wykazywał wyraźnych oznak zanikania.

Co interesujące, wpływ na codzienne poczucie szczęścia i wskaźniki zdrowia psychicznego był znacznie mniejszy, a oszacowania tych efektów nie różniły się istotnie statystycznie od zera.

Innymi słowy, bogactwo może poprawiać ocenę własnego życia, przede wszystkim dzięki większemu bezpieczeństwu finansowemu, ale nie musi automatycznie poprawiać każdego aspektu samopoczucia.

Wyników tych nie można bez zastrzeżeń przenosić na wszystkie kraje ani na każdą wielomilionową wygraną. Stanowią jednak mocny kontrargument wobec poglądu, że loteria nieuchronnie zamienia życie zwycięzcy w tragedię.

Jak fortuna staje się pułapką?

Skoro nie każdy milioner bankrutuje i nie każda wygrana niszczy życie, warto przyjrzeć się sytuacjom, w których problemy rzeczywiście mogą narastać.

Pierwszy mechanizm to gwałtowna zmiana skali wydatków. Duży dom, kilka samochodów, kosztowne podróże czy utrzymywanie nierentownych przedsięwzięć mogą stworzyć stałe zobowiązania. Jednorazowa wygrana nie oznacza przecież nieograniczonego, odnawiającego się dochodu.

Drugi to presja społeczna. Kiedy informacja o fortunie staje się publiczna, mogą pojawić się prośby o pożyczki, oczekiwania finansowe, propozycje inwestycji i próby wykorzystania właściciela pieniędzy. Historia Whittakera pokazuje, jak poważnym problemem mogą być takie napięcia.

Trzeci to brak czasu na dostosowanie decyzji. Ktoś może w ciągu jednej nocy przejść od zarządzania domowym budżetem do zarządzania majątkiem wymagającym wiedzy prawnej, podatkowej i inwestycyjnej. To zupełnie różne zadania.

Czwarty to wcześniejsze problemy finansowe. Jeśli zadłużenie wynikało z trwałej nierównowagi między dochodami a wydatkami, sama wygrana niekoniecznie zmieni sposób zarządzania pieniędzmi. Właśnie dlatego badanie z Florydy jest tak istotne.

Nie są to cztery udowodnione przyczyny wszystkich bankructw loteryjnych. To mechanizmy ryzyka, które pomagają zrozumieć udokumentowane przypadki. Ich znaczenie zależy od okoliczności konkretnego zwycięzcy.

Dlatego specjaliści zajmujący się planowaniem majątkowym zalecają po dużej wygranej ostrożność w ujawnianiu informacji, uzyskanie niezależnych porad prawnych i finansowych, zabezpieczenie dokumentów oraz opracowanie długoterminowego planu.

Najważniejsza bywa nie decyzja, co kupić, ale decyzja, czego na razie nie robić.

DO ZAPAMIĘTANIA: Jednorazowa fortuna może radykalnie zwiększyć majątek, ale nie gwarantuje umiejętności jego ochrony. To, czy pieniądze przyniosą trwałą poprawę życia, zależy nie tylko od wysokości wygranej, lecz także od wcześniejszej sytuacji, późniejszych decyzji i warunków otoczenia.

William Post naprawdę wygrał miliony i naprawdę zbankrutował. Michael Carroll stracił niemal całą wielką wygraną. Jack Whittaker przekonał się, że ogromny majątek nie chroni przed życiową tragedią.

Ale obok tych historii istnieją tysiące innych zwycięzców, których losy nie kończą się podobnymi nagłówkami. Badania nad loteriami pokazują także trwały wzrost zadowolenia z życia i rozłożone na lata korzystanie z wygranych pieniędzy.

Wielka wygrana nie jest ani gwarancją szczęścia, ani wyrokiem. Prawdziwa historia loteryjnych fortun jest bardziej złożona niż legenda o ich nieuchronnym upadku.