Czy Budda był kosmitą?

Czy Siddhartha Gautama mógł być przybyszem spoza Ziemi? Pytanie brzmi absurdalnie tylko do momentu, w którym zaczniemy czytać opisy buddyjskiej kosmologii: istoty niebiańskie, kolejne poziomy egzystencji, ogromne systemy światów, niezwykłe zdolności przypisywane przebudzonym. W epoce UFO łatwo wykonać następny krok - uznać, że starożytni ludzie religijnym językiem opisywali zaawansowaną technologię.

Tylko że możliwość stworzenia takiej interpretacji nie oznacza jeszcze, że prowadzą do niej źródła. Dlatego zamiast pytać, czy opowieść o Buddzie da się przerobić na historię science fiction, warto zadać trudniejsze pytanie: czy w tekstach i archeologii istnieje cokolwiek, co rzeczywiście wymaga hipotezy pozaziemskiej?

Najpierw człowiek

Historyczny Gautama pozostaje postacią częściowo ukrytą przez ponad dwa tysiące lat tradycji. Badacze spierają się nawet o dokładną chronologię jego życia. Współczesne opracowania najczęściej umieszczają go w północnych Indiach w drugiej połowie pierwszego tysiąclecia p.n.e., ale precyzyjne daty jego narodzin i śmierci pozostają przedmiotem dyskusji.

To ważne, ponieważ późniejsze biografie Buddy rozbudowywano, a kolejne tradycje dodawały do nich elementy cudowne i symboliczne. Nie wszystko, co opowiadano o Buddzie setki lat później, można traktować jak relację świadka.

Jednocześnie wczesne teksty zachowują bardzo ziemski obraz Gautamy. W Majjhima Nikaya wspomina on siebie jako młodego człowieka, którego rodzice nie chcieli wypuścić z domu. Opowiada o ogoleniu włosów i brody, założeniu szaty ascety i odejściu w poszukiwaniu odpowiedzi. Następnie uczy się u innych nauczycieli.

Nie jest to opowieść o istocie, która przyleciała z gwiazd i przekazała ludziom gotową wiedzę. Przeciwnie - bohater poszukuje, próbuje istniejących dróg duchowych i dopiero później dochodzi do własnych wniosków.

Warto zapamiętać: wczesny obraz Gautamy to historia człowieka poszukującego przebudzenia, a nie istoty przybywającej na Ziemię z gotową wiedzą.

Ale w buddyzmie naprawdę jest kosmos

Tutaj zwolennicy niezwykłej interpretacji dotykają czegoś prawdziwego. Wczesna literatura buddyjska nie przedstawia rzeczywistości jako świata zamieszkanego wyłącznie przez ludzi i zwierzęta.

Pojawiają się w niej devas - istoty niebiańskie - oraz brahmowie i kolejne sfery egzystencji. Teksty operują ogromnymi skalami czasu, cyklami powstawania i zanikania światów oraz wizją rzeczywistości zdecydowanie większej niż codzienne doświadczenie człowieka.

Można więc wyrwać kilka takich opisów z religijnego kontekstu i powiedzieć: „Zobaczcie, oni wiedzieli, że istnieją inne światy”.

Problem polega na tym, że „świat” w starożytnej kosmologii nie musi oznaczać planety krążącej wokół innej gwiazdy, a deva nie oznacza biologicznego kosmity posiadającego statek kosmiczny. To kategorie należące do religijnego obrazu rzeczywistości, w którym występują odrodzenie, karma i różne stany istnienia.

Zamiana ich na astronautów wymaga dodatkowego założenia, którego sam tekst nie dostarcza.

Kiedy bóg staje się astronautą

I właśnie tutaj pojawia się nowoczesna teoria starożytnych astronautów. Jej najbardziej znanym popularyzatorem stał się w XX wieku Erich von Däniken. Mechanizm interpretacji jest niezwykle atrakcyjny: dawny „bóg” może być kosmitą, rydwan - maszyną latającą, cud - technologią, a zejście z nieba - lądowaniem.

Badacz religii Andreas Grünschloß opisywał taki sposób myślenia jako charakterystyczne dla narracji o starożytnych astronautach technologiczne odczytywanie dawnych religii. Problem metodologiczny jest prosty: współczesne kategorie techniczne zostają nałożone na tekst powstały w zupełnie innym świecie pojęć.

Taka interpretacja potrafi być efektowna. Jest też bardzo trudna do obalenia, ponieważ niemal każdy cud można po fakcie przemianować na technologię. Światło staje się silnikiem. Niebo - przestrzenią kosmiczną. Boska istota - astronautą.

Ale jeśli każde zdanie można w ten sposób przetłumaczyć, teoria przestaje przewidywać cokolwiek konkretnego.

Co mówi archeologia?

Najbardziej namacalny ślad związany z narodzinami Buddy prowadzi nie w kosmos, lecz do Lumbini na terenie dzisiejszego Nepalu.

Znajduje się tam filar cesarza Aśoki z III wieku p.n.e. Jego inskrypcja świadczy, że już w tamtym czasie miejsce było wiązane z narodzinami Buddy. Nie jest to oczywiście akt urodzenia Gautamy i nie rozstrzyga wszystkich szczegółów jego biografii. Pokazuje jednak, że kilka stuleci po okresie, w którym umieszcza się historycznego Buddę, istniała rozwinięta i geograficznie konkretna tradycja dotycząca miejsca jego narodzin.

Badania archeologiczne w Lumbini ujawniły także wcześniejsze warstwy budowli kultowych. To materiał, który archeolodzy mogą datować i analizować.

Nie znaleziono natomiast urządzenia, materiału, inskrypcji ani technologii związanej z Gautamą, która wymagałaby pozaziemskiego wyjaśnienia.

Ciekawostka: filar Aśoki w Lumbini pochodzi z III wieku p.n.e. i jest jednym z najważniejszych materialnych świadectw bardzo wczesnej tradycji dotyczącej miejsca narodzin Buddy.

Czy możemy udowodnić, że nie był kosmitą?

Nie w sensie absolutnym. Nie da się historycznie wykluczyć każdej wymyślonej możliwości. Można równie dobrze zapytać, czy Sokrates był podróżnikiem w czasie albo czy Juliusz Cezar posiadał niewidzialny komputer, którego nigdy nie odnaleziono.

Historia działa inaczej. Porównuje hipotezy z dostępnymi świadectwami i wybiera tę, która wyjaśnia materiał przy najmniejszej liczbie dodatkowych założeń.

W przypadku Buddy nie potrzebujemy kosmity, aby wyjaśnić ani wczesne teksty, ani znane fakty historyczne, ani archeologię. Hipoteza pozaziemska nie rozwiązuje zagadki pozostawionej przez źródła. Najpierw tworzy zagadkę, a potem proponuje własne rozwiązanie.

To nie oznacza, że buddyjska kosmologia jest mało niezwykła. Wręcz przeciwnie. Jej wizja ogromnych skal czasu, niezliczonych istot i wielu poziomów rzeczywistości jest fascynująca bez statków kosmicznych.

Najciekawsze pytanie może więc brzmieć inaczej: dlaczego w epoce lotów międzyplanetarnych tak chętnie zamieniamy dawnych bogów i istoty niebiańskie w astronautów? Być może teoria „Buddy-kosmity” mówi mniej o starożytnych Indiach, a znacznie więcej o naszej własnej epoce.

Warto zapamiętać: istnienie kosmicznych motywów w religii nie jest dowodem kontaktu z cywilizacją pozaziemską. Do takiego wniosku potrzebne byłyby niezależne świadectwa, których w przypadku Buddy nie znamy.

ŹRÓDŁA

• Stanford Encyclopedia of Philosophy - Buddha
• SuttaCentral - Majjhima Nikaya 26, opis odejścia Gautamy z domu
• SuttaCentral - wprowadzenie do Digha Nikaya i kosmologii wczesnego buddyzmu
• UNESCO World Heritage Centre - Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha
• Andreas Grünschloß - Ancient Astronaut Narrations. A Popular Discourse on our Religious Past
• HISTORY - Ancient Aliens: Buddha is an Extraterrestrial?!