Święto Niepodległości spóźnione o 19 lat

11 listopada 1937 roku ulicami Warszawy maszerują żołnierze. Nad trybunami powiewają biało-czerwone flagi, a mieszkańcy stolicy obserwują wojskową defiladę. Polska od niemal dwóch dekad ponownie istnieje na mapie Europy. Mogłoby się wydawać, że to jedno z wielu corocznych świąt niepodległego państwa.

Jest jednak pewien szczegół. To pierwszy 11 listopada obchodzony jako Święto Niepodległości ustanowione ustawą. Od odzyskania suwerenności minęło już 19 lat. Za niespełna dwa lata wybuchnie II wojna światowa. Przed jej rozpoczęciem Polska zdąży obchodzić ustawowe Święto Niepodległości zaledwie dwa razy - w 1937 i 1938 roku.

Historia tego święta jest więc znacznie mniej oczywista, niż sugeruje współczesny kalendarz. Bo dlaczego właściwie świętujemy 11 listopada, skoro w listopadzie 1918 roku równie ważne wydarzenia rozgrywały się także 7, 10 i 14 dnia miesiąca?

Niepodległość nie przyszła jednego dnia

Jesienią 1918 roku rozpadał się dotychczasowy porządek Europy. Państwa zaborcze słabły, kończyła się I wojna światowa, a na ziemiach polskich powstawały kolejne ośrodki władzy. Nie istniał jeden urząd, który w jednej chwili przejąłby kontrolę nad całym przyszłym terytorium Rzeczypospolitej.

7 listopada 1918 roku. W Lublinie działa już Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej, utworzony w nocy z 6 na 7 listopada pod przewodnictwem Ignacego Daszyńskiego. Ogłasza program niepodległego państwa i reform społecznych. Dla części środowisk lewicowych właśnie ten moment będzie szczególnie ważnym symbolem odrodzenia Polski.

10 listopada 1918 roku. Na dworzec w Warszawie przyjeżdża Józef Piłsudski, zwolniony z niemieckiego więzienia w Magdeburgu. Jego powrót staje się jednym z przełomowych wydarzeń politycznych tych dni. Piłsudski ma autorytet wojskowy i polityczny, który pozwoli mu odegrać centralną rolę w tworzeniu nowej władzy.

11 listopada 1918 roku. Rada Regencyjna przekazuje Piłsudskiemu władzę wojskową i naczelne dowództwo nad podległymi jej siłami zbrojnymi. Tego samego dnia w Compiègne podpisane zostaje zawieszenie broni między Niemcami a państwami ententy, kończące działania wojenne na froncie zachodnim I wojny światowej.

14 listopada 1918 roku. Rada Regencyjna rozwiązuje się i przekazuje Piłsudskiemu pozostałą władzę zwierzchnią. Jest to kolejny zasadniczy krok w procesie tworzenia polskich instytucji państwowych.

A przecież na tym proces się nie kończy. 16 listopada Piłsudski notyfikuje państwom wojującym i neutralnym istnienie niepodległego państwa polskiego. Kilka dni później powstaje rząd Jędrzeja Moraczewskiego. Walki o granice odrodzonej Rzeczypospolitej będą trwały jeszcze przez następne lata.

11 listopada nie był więc dniem, w którym jednym podpisem stworzono gotowe państwo. Stał się symboliczną datą dłuższego procesu. Ale wybór właśnie tego symbolu także miał swoją historię.

O datę święta również toczył się spór

Odrodzona Rzeczpospolita nie była politycznym monolitem. Różne środowiska inaczej oceniały wydarzenia 1918 roku, a wraz z nimi zasługi poszczególnych przywódców i ośrodków politycznych.

Zwolennicy Piłsudskiego podkreślali jego powrót do Warszawy oraz przejmowanie dowództwa i władzy. Lewica przypominała o wcześniejszym powstaniu rządu Daszyńskiego w Lublinie. W sporze o datę nie chodziło wyłącznie o kalendarz. Chodziło również o to, które wydarzenie i czyja rola zostaną zapisane w pamięci państwa jako najważniejsze.

Nie oznacza to jednak, że Polacy przez pierwszych 19 lat w ogóle nie świętowali odzyskania niepodległości.

Już w 1919 roku upamiętniano listopadową rocznicę, choć sytuacja państwa pozostawała trudna z powodu toczących się walk o granice. W listopadzie 1920 roku zorganizowano uroczystości, podczas których Piłsudski otrzymał buławę marszałkowską. W następnych latach rocznicę obchodzono często w pierwszą niedzielę po 11 listopada, przede wszystkim w środowisku wojskowym.

Przełom nastąpił po przewrocie majowym w 1926 roku. Obóz Piłsudskiego zyskał decydujący wpływ na władzę, a listopadowe obchody coraz wyraźniej nabierały charakteru państwowego.

8 listopada 1926 roku premier Józef Piłsudski wydał okólnik przewidujący wolne od pracy 11 listopada w administracji rządowej. Organizowano defilady, uroczystości i nabożeństwa. W 1932 roku dzień ten ustanowiono również wolnym od nauki szkolnej.

Wszystko to działo się jednak bez ustawy ustanawiającej 11 listopada powszechnym świętem państwowym i dniem wolnym od pracy. Taki akt prawny pojawił się dopiero w 1937 roku.

W 1937 roku państwo wreszcie uchwala święto

23 kwietnia 1937 roku Sejm uchwala ustawę o Święcie Niepodległości. Jej treść mieści się w zaledwie czterech artykułach. Dokument ogłoszono 30 kwietnia.

Pierwszy artykuł ustanawia 11 listopada uroczystym Świętem Niepodległości. Drugi czyni ten dzień wolnym od pracy.

Warto jednak zwrócić uwagę nie tylko na datę, ale również na uzasadnienie zapisane bezpośrednio w ustawie.

„jako dzień po wsze czasy związany z wielkim imieniem Józefa Piłsudskiego” - fragment art. 1 ustawy o Święcie Niepodległości z 23 kwietnia 1937 roku.

To wyjątkowo wymowny zapis. Ustawa nie tylko upamiętniała odzyskanie niepodległego bytu państwowego. Łączyła tę rocznicę wprost z postacią marszałka, zmarłego dwa lata wcześniej.

Historycy wskazują, że ustanowienie święta wpisywało się w politykę upamiętniania Piłsudskiego prowadzoną przez obóz sanacyjny. Znaczenie miały również potrzeba budowania wspólnej symboliki państwowej, mobilizowania społeczeństwa oraz rosnące zagrożenie międzynarodowe.

11 listopada miał dodatkową zaletę: był jednocześnie rocznicą przejęcia przez Piłsudskiego dowództwa wojskowego i zakończenia walk na froncie zachodnim Wielkiej Wojny. Pozwalało to połączyć polską historię niepodległościową z przełomowym wydarzeniem w historii Europy.

Jesienią 1937 roku świętowano już więc na podstawie ustawy. W Warszawie odbyła się wojskowa defilada, odsłonięto pomnik generała Józefa Sowińskiego w Parku Wolskim, a uroczystościom towarzyszyły działania na rzecz dozbrojenia armii.

Rok później, 11 listopada 1938 roku, Polska uroczyście obchodziła dwudziestolecie odzyskania niepodległości.

Była to druga i ostatnia przedwojenna rocznica w randze ustawowego Święta Niepodległości. We wrześniu 1939 roku Niemcy zaatakowały Polskę, a 17 września nastąpiła agresja Związku Sowieckiego.

Ciekawostka: w 1938 roku polskie państwo obchodziło dwudziestą rocznicę niepodległości, ale dopiero drugie ustawowe Święto Niepodległości.

Święto zniesione, pamięć nieusunięta

Podczas II wojny światowej jawne, oficjalne obchody 11 listopada nie były możliwe na okupowanych ziemiach polskich. Rocznicę upamiętniano jednak w konspiracji.

Zakończenie wojny nie oznaczało powrotu święta do państwowego kalendarza.

22 lipca 1945 roku Krajowa Rada Narodowa uchwaliła ustawę o ustanowieniu Narodowego Święta Odrodzenia Polski. Nowym świętem stał się 22 lipca, nawiązujący do manifestu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 1944 roku.

Najważniejszy zapis znajduje się w artykule czwartym. Ustawa wprost uchylała akt z 23 kwietnia 1937 roku o Święcie Niepodległości. Nie chodziło zatem jedynie o zmianę sposobu organizowania uroczystości. Z kalendarza ustawowych świąt państwowych usunięto 11 listopada.

Dla nowych władz data związana z tradycją II Rzeczypospolitej, Piłsudskim i międzywojennym państwem nie była symbolem, wokół którego zamierzano budować własną legitymizację. Oficjalna narracja historyczna eksponowała inne wydarzenia, przede wszystkim powstanie Polski Ludowej.

Ale pamięć o 11 listopada nie zniknęła.

Przez wiele lat rocznicę upamiętniano przede wszystkim podczas nabożeństw i spotkań w środowiskach niepodległościowych. W drugiej połowie lat 70., wraz z rozwojem zorganizowanej opozycji demokratycznej, coraz częściej wychodziła ona również na ulice.

W 1978 roku odbyły się publiczne, nielegalne manifestacje niepodległościowe. Wobec niektórych organizatorów i uczestników stosowano represje. Po powstaniu Solidarności w latach 1980-1981 rocznica nabrała jeszcze większego znaczenia społecznego, choć sytuacja polityczna nadal ograniczała swobodę obchodów.

W kolejnych latach demonstracje z okazji 11 listopada bywały rozbijane przez milicję. Jeszcze w 1988 roku, w siedemdziesiątą rocznicę odzyskania niepodległości, dochodziło do interwencji przeciw uczestnikom niezależnych obchodów.

Państwo mogło odebrać rocznicy rangę ustawowego święta. Nie potrafiło jednak usunąć jej ze zbiorowej pamięci.

Powrót święta jeszcze przed zmianą ustroju

Ostatni zwrot nastąpił 15 lutego 1989 roku. Sejm PRL uchwalił ustawę o ustanowieniu Narodowego Święta Niepodległości, przywracając 11 listopada rangę święta państwowego i dnia wolnego od pracy.

Co szczególnie interesujące, wydarzyło się to jeszcze przed wyborami czerwcowymi, w czasie trwających obrad Okrągłego Stołu. Ustawa była jednym z symbolicznych kroków dokonujących się podczas politycznej transformacji.

Nowa regulacja miała inne brzmienie niż ta z 1937 roku. Nie odwoływała się już do imienia Piłsudskiego. W preambule wskazywała na odzyskanie niepodległego bytu państwowego oraz walki kolejnych pokoleń Polaków o wolność i niepodległość.

To znacząca zmiana akcentów. W 1937 roku ustawodawca powiązał święto bardzo wyraźnie z jednym przywódcą. W 1989 roku odwołał się do szerszego doświadczenia narodowego.

Dzisiejsze Narodowe Święto Niepodległości ma zatem historię znacznie dłuższą i bardziej skomplikowaną niż sam dzień wskazany w kalendarzu.

W 1918 roku odzyskiwano państwo. W 1937 roku ustanowiono jego listopadowe święto. W 1945 roku je zniesiono. W 1989 roku przywrócono.

Dlaczego więc 11 listopada? Nie dlatego, że cała Polska stała się tego dnia jednocześnie wolna i politycznie zjednoczona. Dlatego, że właśnie tę datę uznano za najważniejszy symbol procesu, który dokonywał się przez tygodnie, miesiące i lata.

A być może najbardziej niezwykłe w historii tego święta jest to, że jego znaczenie przetrwało zarówno okres, gdy nie było jeszcze ustanowione ustawą, jak i czas, gdy usunięto je z oficjalnego kalendarza.