Pożegnanie z płodem bez kontekstu

„Pożegnanie z płodem”. Trzy słowa, które w krótkim internetowym filmie mogą zabrzmieć jak zapowiedź makabrycznego rytuału. Wystarczy dodać sugestywny obraz, oburzenie komentatora i nazwę organizacji zajmującej się aborcją. Reszta dopisuje się niemal sama.

Ale czy ktoś rzeczywiście proponuje takie pożegnania? Czy chodzi o odciski maleńkich stópek oprawione w ramkę i powieszone na ścianie? I jaki związek ma z tym warszawska przychodnia Abotak?

Postanowiliśmy sprawdzić dokumenty, zamiast poprzestać na przekazie krótkiego filmu. Pierwsze odkrycie jest zaskakujące: kontrowersyjny zwrot jest autentyczny. Jednak jego historia zaczęła się sześć lat przed otwarciem Abotak.

Trzy słowa, które naprawdę zapisano

W 2019 roku Aborcyjny Dream Team wraz z czterema innymi organizacjami i grupami wydał poradnik pod tytułem „Potrzebujesz aborcji? Nie jesteś sama!”. Publikację współtworzyły także Women Help Women, Kobiety w Sieci, Ciocia Basia i Abortion Network Amsterdam. Projekt otrzymał wsparcie Funduszu Feministycznego.

Na stronie 31 poradnika znajduje się fragment poświęcony emocjom po przerwaniu ciąży. Autorzy opisują różne reakcje, od ulgi po smutek, poczucie straty i żal. Następnie wymieniają sposoby symbolicznego zakończenia tego doświadczenia.

Wśród przykładów pojawiają się taniec, otwarcie szampana, spokojna rozmowa w domu oraz właśnie „pożegnanie z płodem”.

To nie interpretacja komentatora. Takie sformułowanie rzeczywiście znajduje się w oryginalnym dokumencie udostępnionym przez Aborcyjny Dream Team.

Jednak przeczytanie całego akapitu zmienia sposób, w jaki można go rozumieć. Autorzy nie opisują obowiązkowej ceremonii ani jednolitego sposobu postępowania po aborcji. Wymieniają odmienne reakcje emocjonalne i przedstawiają symboliczne pożegnanie jako jedną z możliwych, dobrowolnych form przeżywania tego doświadczenia.

Nie oznacza to, że każdy musi akceptować taki język. Można uznać zestawienie szampana i pożegnania z płodem za niestosowne, szokujące czy moralnie sprzeczne. Ale ocena moralna i ustalenie tego, co faktycznie napisano, to dwie różne rzeczy.

Abotak powstało sześć lat później

8 marca 2025 roku, przy ulicy Wiejskiej 9 w Warszawie, naprzeciwko Sejmu, otwarto Abotak. Jest to nazwa stacjonarnej przychodni i inicjatywy Aborcyjnego Dream Teamu, a nie nazwa odrębnej fundacji, którą można automatycznie utożsamiać ze wszystkimi wcześniejszymi publikacjami organizacji.

Organizatorki od początku podkreślały polityczny charakter tego przedsięwzięcia. Powstanie lokalu traktowały jako sposób wywierania presji na politykach w sprawie dostępu do aborcji.

W ten sposób powstaje istotna różnica chronologiczna. Fragment o pożegnaniu z płodem znajdował się w publikacji z 2019 roku. Przygotowano ją na długo przed uruchomieniem warszawskiej placówki.

Nie znaleźliśmy potwierdzenia, że Abotak oferuje usługę wykonywania odcisków stópek po aborcji, organizuje takie ceremonie lub proponuje oprawianie ich w ramki. Samo istnienie starszego poradnika nie wystarcza, by przypisać placówce takie działania.

To ważne, ponieważ weryfikacja jednego prawdziwego cytatu nie oznacza automatycznie potwierdzenia całej historii opowiadanej wokół niego.

Stópki w ramce mają inną historię

Odciski maleńkich dłoni i stóp rzeczywiście pojawiają się w opiece nad rodzinami, które doświadczyły straty dziecka. Nie jest to jednak praktyka wymyślona przez środowiska aborcyjne.

W raporcie Najwyższej Izby Kontroli dotyczącym opieki nad pacjentkami w przypadkach poronień i martwych urodzeń, opublikowanym w 2021 roku, zamieszczono ekspertyzę medyczną, w której wymieniono odciski stópek wśród możliwych pamiątek po zmarłym dziecku. Obok nich wskazano m.in. zdjęcia USG, fotografie i zapisy tętna.

Także obowiązujący w 2026 roku standard organizacyjny opieki okołoporodowej przewiduje możliwość pożegnania zmarłego dziecka, a na życzenie kobiety, która urodziła dziecko martwe lub niezdolne do życia, umożliwia zachowanie pamiątek.

Chodzi tutaj o konkretny kontekst medyczny i psychologiczny: wsparcie osób po stracie, zwłaszcza po poronieniu lub martwym urodzeniu. Nie stanowi to dowodu, że identyczną praktykę stosuje Abotak po dobrowolnym przerwaniu ciąży.

Łączenie tych sytuacji w jedną opowieść może wytworzyć bardzo sugestywny obraz. Jest jednak problematyczne, jeśli czytelnik nie dowiaduje się, skąd naprawdę pochodzi każda informacja.

Ulga, smutek i prawo do własnych emocji

W tej historii istnieje jeszcze jeden problem: przekonanie, że po aborcji istnieje jedna właściwa reakcja emocjonalna.

Dla jednej osoby zakończenie niechcianej ciąży może wiązać się przede wszystkim z ulgą. Dla innej może być doświadczeniem trudnym, któremu towarzyszą smutek, poczucie straty albo sprzeczne emocje. Sam fakt odczuwania żalu nie przesądza również, że decyzja o aborcji została uznana za błędną.

Badanie zespołu Corinne H. Rocca, opublikowane w 2020 roku w czasopiśmie „Social Science & Medicine”, obserwowało przez pięć lat 667 kobiet, które poddały się aborcji w Stanach Zjednoczonych. Wykazało, że ulga pozostawała najczęściej zgłaszaną emocją, a nasilenie zarówno pozytywnych, jak i negatywnych emocji na ogół malało wraz z upływem czasu.

Badanie nie oznacza jednak, że wszystkie osoby przeżywają aborcję jednakowo. Indywidualne doświadczenia i okoliczności pozostają istotne.

Można więc krytykować język poradnika, jego założenia etyczne lub polityczne przesłanie. Nie ma jednak podstaw, aby automatycznie uznawać każdą formę symbolicznego pożegnania za inscenizację przygotowaną dla publiczności.

Granica politycznej prowokacji

Abotak nie ukrywa swojego politycznego wymiaru. Lokalizacja naprzeciwko Sejmu, otwarcie placówki w Dzień Kobiet i publiczne komunikaty organizatorek były elementami wyraźnego sporu o prawo aborcyjne.

Zwolennicy tej inicjatywy postrzegają ją jako formę działania na rzecz dostępu do aborcji i przełamywania społecznego tabu. Jej przeciwnicy mogą traktować podobne akcje jako prowokacyjne, naruszające ich przekonania o ochronie życia prenatalnego i banalizujące wagę przerwania ciąży.

Obie strony mają prawo publicznie przedstawiać swoje argumenty, również w sposób ostry i emocjonalny. Istnieje jednak różnica między prowokacją, która ujawnia rzeczywisty konflikt wartości, a przekazem, który tworzy nowe fakty przez zestawianie niepowiązanych elementów.

W tym przypadku są trzy poziomy, których nie wolno mylić:

Fakt: sformułowanie „pożegnanie z płodem” rzeczywiście występuje w poradniku współtworzonym przez Aborcyjny Dream Team.
Interpretacja: odbiorca może uznać tę propozycję za wzruszającą, kontrowersyjną, niestosowną albo makabryczną - zależnie od własnych przekonań.
Niepotwierdzone twierdzenie: Abotak organizuje ceremonie z odciskami stópek oprawianymi w ramki. Dostępne źródła nie pozwalają tego stwierdzić.

Granica rzetelności zostaje przekroczona wtedy, gdy interpretacja zaczyna być przedstawiana jako udokumentowane zdarzenie. Emocjonalny przekaz może być prawdziwy. Ale nawet prawdziwy cytat, pozbawiony daty, autora i kontekstu, może prowadzić do fałszywych wniosków.

Na tym właśnie polega największy paradoks tej historii. W internecie można oburzyć się na słowa, których nikt nie wymyślił. Można jednocześnie przypisać komuś działanie, którego nikt nie potwierdził.

Warto więc postawić dwa osobne pytania. Czy symboliczne pożegnanie po aborcji jest etycznie właściwe? I czy wolno oskarżać konkretną organizację o praktyki, na które nie przedstawiono dowodów?

Na pierwsze pytanie społeczeństwo może odpowiadać różnie. Na drugie odpowiedź powinna wynikać z elementarnej zasady weryfikacji informacji.

Bo polityczna prowokacja może wywołać dyskusję. Ale nie powinna zastępować faktów.