Przemoc w szkołach. Co przeoczyliśmy?

7 października 2026 roku, Ostrołęka. Dziewiętnastoletni uczeń wchodzi do szkoły z nożem i plecakiem zawierającym materiały wybuchowe. Atakuje uczniów i nauczycieli. Dzień później, Leszczydół-Nowiny pod Wyszkowem. Piętnastolatek atakuje nożem pracowników szkoły podstawowej. Trzydziestosiedmioletnia kobieta umiera, dwie inne osoby zostają ranne.

Potem przychodzi strach. W internecie krążą ostrzeżenia przed „krwawym piątkiem”. Rodzice zastanawiają się, czy posłać dzieci na lekcje. Przed szkołami pojawiają się policyjne radiowozy, a służby w całym kraju sprawdzają kolejne zgłoszenia.

Polska zaczyna rozmawiać o bezpieczeństwie szkół. O zamykaniu drzwi, kontrolowaniu wejść, wykrywaniu zagrożeń i zwiększaniu liczby patroli.

Ale jest pytanie znacznie trudniejsze niż to, ilu policjantów powinno stać przed szkołą.

Co dzieje się z młodym człowiekiem, zanim przemoc stanie się jego sposobem działania? I czy my, rodzice, naprawdę interesujemy się tym, co dzieje się w życiu naszych dzieci?

Tydzień, w którym szkoły przestały być bezpieczne

Wydarzenia z pierwszej połowy października wstrząsnęły rodzicami, nauczycielami i uczniami. Śledczy w Ostrołęce postawili dziewiętnastoletniemu podejrzanemu dziewięć zarzutów, obejmujących między innymi usiłowanie zabójstwa wielu osób. W sprawie ataku w Leszczydole-Nowinach postępowanie dotyczące piętnastolatka trafiło do właściwości sądu rodzinnego.

10 października doszło również do ataku w placówce edukacyjnej w Warszawie, gdzie trzy osoby zostały ranne. Służby reagowały także na zgłoszenia dotyczące przygotowań do kolejnych przestępstw, w tym udaremnionego ataku w Sierpcu.

Reakcja państwa była natychmiastowa. Według komunikatu MSWiA z 12 października do działań związanych z bezpieczeństwem szkół skierowano łącznie niemal 40 tysięcy policjantów. Odnotowano blisko 80 tysięcy kontroli placówek i 135 zatrzymań. Liczby te nie oznaczają 135 ataków ani 80 tysięcy różnych szkół. Obejmują działania prewencyjne, ponawiane kontrole oraz interwencje dotyczące różnych podejrzeń przestępstw.

W tym samym czasie internet żył hasłem „krwawy piątek”. Rzekome skoordynowane ataki miały nastąpić 9 października. Służby nie potwierdziły jednak istnienia takiego zorganizowanego wyzwania ani związku między poszczególnymi tragediami.

Jak łatwo informacja mogła zamienić się w panikę, pokazuje sprawa z Przasnysza. Według prokuratury siedemnastolatek przygotował przy użyciu filtra Snapchata film zapowiadający atak na szkołę. Umieścił go w zamkniętej grupie, traktując jako żart. Nagranie zaczęło krążyć dalej. Nastolatek usłyszał zarzuty wywołania fałszywego alarmu i kierowania groźby karalnej.

To rozróżnienie ma znaczenie. Rzeczywiste ataki, groźby, nieodpowiedzialne internetowe żarty i niesprawdzone pogłoski nie są tym samym. Wszystkie jednak mogą niszczyć poczucie bezpieczeństwa.

Skąd bierze się przemoc? Nie ma jednej odpowiedzi

Najłatwiej byłoby wskazać jednego winnego. Internet. Brutalne gry komputerowe. Szkołę. Rodziców. Albo samego nastolatka.

Problem w tym, że nauka nie daje podstaw do tak prostego wyjaśnienia.

Amerykańskie Centers for Disease Control and Prevention wskazują, że przemoc młodzieży zwykle wiąże się z kombinacją czynników indywidualnych, rodzinnych, rówieśniczych i środowiskowych. Wśród czynników ryzyka znajdują się między innymi wcześniejsze doświadczenia przemocy, poważne konflikty rodzinne, trudności z kontrolowaniem zachowania, odrzucenie przez rówieśników oraz niewystarczający nadzór rodzicielski.

Żaden z tych czynników osobno nie przesądza, że dziecko stanie się agresorem. Zaburzenia psychiczne również nie są równoznaczne ze skłonnością do przemocy.

Nie można więc dziś uczciwie powiedzieć, że konkretne październikowe ataki nastąpiły dlatego, że sprawcy byli zaniedbywani w swoich domach. Do takiego wniosku potrzebne byłyby ustalenia dotyczące ich indywidualnych sytuacji.

Możemy jednak powiedzieć coś istotnego: rodzina ma realny wpływ na czynniki, które mogą zwiększać lub zmniejszać ryzyko agresywnych zachowań.

Regularny kontakt z rodzicami, możliwość rozmowy o problemach, wspólne spędzanie czasu i stabilne relacje z dorosłymi są wymieniane przez CDC wśród czynników ochronnych.

Warto spojrzeć również na polskie badania. W raporcie „RÓWIEŚNICY 2026” Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę przedstawiła wyniki ankiet 141 911 uczniów w wieku 10-17 lat ze szkół uczestniczących w programie profilaktycznym.

Aż 87 procent badanych deklarowało doświadczenie przynajmniej jednej z uwzględnionych form przemocy rówieśniczej, 58 procent wskazywało na wyśmiewanie lub krytykowanie wyglądu, a 53 procent na wykluczanie z grupy. Było to badanie uczniów uczestniczących w programie, a nie losowa próba wszystkich polskich dzieci, dlatego nie należy automatycznie przenosić tych odsetków na całą populację.

Badanie nie opisuje skali ekstremalnych ataków z użyciem broni. Pokazuje natomiast, jak często młodzi ludzie spotykają się z codzienną przemocą i upokorzeniem.

To właśnie tych doświadczeń nie wolno bagatelizować.

Najbardziej niewygodne pytanie: gdzie jesteśmy my?

Wiemy, jakie oceny ma nasze dziecko. Sprawdzamy dziennik elektroniczny. Pytamy, czy odrobiło lekcje, kiedy ma sprawdzian i dlaczego dostało uwagę.

A kiedy ostatnio zapytaliśmy, czy czuje się samotne?

Czy wiemy, z kim spędza czas w internecie? Czy ktoś je poniża? Czy samo kogoś krzywdzi? Czy potrafi poradzić sobie z odrzuceniem, gniewem albo upokorzeniem?

Nie chodzi o to, żeby kontrolować każdy krok nastolatka. Chodzi o to, żeby zauważyć, kiedy z dnia na dzień staje się kimś, kogo coraz mniej rozumiemy.

Wielu rodziców pracuje długo i mierzy się z przeciążeniem. Czasu brakuje, obowiązków przybywa. Łatwo zastąpić prawdziwą rozmowę krótkim „Jak było w szkole?”, na które niemal automatycznie pada odpowiedź „Normalnie”.

A potem każde z nas wraca do własnego ekranu.

Nieobecność emocjonalna nie zawsze oznacza brak miłości. Można troszczyć się o dziecko, zapewniać mu dobre warunki i jednocześnie niewiele wiedzieć o tym, co naprawdę przeżywa.

Najbardziej niepokojące jest jednak to, że czasem dzieci próbują nam powiedzieć o problemie, a my go nie dostrzegamy.

W badaniu „RÓWIEŚNICY 2026” co piąty uczeń spośród zgłaszających przemoc wskazywał, że otrzymał obietnicę pomocy, po której nie nastąpiło działanie. Kolejne 16 procent deklarowało, że ich zgłoszenie zostało zignorowane.

To nie jest dowód na bezpośredni związek między obojętnością dorosłych a październikowymi atakami. To jednak poważny sygnał, że system reagowania na cierpienie dzieci nie zawsze działa nawet wtedy, gdy same proszą o pomoc.

Dziecko nie musi powiedzieć: „Potrzebuję pomocy”. Czasami mówi: „Nie chcę iść do szkoły”. Czasami zamyka się w pokoju, przestaje spotykać ze znajomymi albo reaguje złością na zwykłe pytania. Nie jest to automatyczny sygnał zagrożenia przemocą, ale może być powodem do uważnej rozmowy.

Musimy też pamiętać o drugiej stronie. Dziecko, które krzywdzi innych, nie przestaje potrzebować dorosłego. Potrzebuje granic, konsekwencji, odpowiedzialności za własne zachowanie, a czasem specjalistycznej pomocy. Miłość nie oznacza przyzwolenia na przemoc.

Nie jesteśmy winni każdej decyzji naszych dzieci. Ale jesteśmy odpowiedzialni za to, czy próbujemy zrozumieć ich świat, zanim problemy wymkną się spod kontroli.

Co możemy zrobić, zanim będzie za późno?

Nie istnieje rodzicielska metoda gwarantująca, że dziecko nigdy nie zachowa się agresywnie. Są jednak działania, które pomagają budować więź, wcześniej zauważać problemy i ograniczać ryzyko przemocy.

Rozmawiajmy codziennie, nie tylko o ocenach. Zapytajmy, co dziś było trudne, kto sprawił dziecku przykrość albo co je ucieszyło. Słuchajmy bez natychmiastowego oceniania. Nawet kilkanaście minut regularnej, spokojnej rozmowy może tworzyć przestrzeń do poruszania trudniejszych spraw.
Poznajmy internetowy świat naszych dzieci. Nie tylko nazwy aplikacji, lecz także oglądane treści, grupy i internetowe relacje. Rozmawiajmy o przemocy, groźbach i internetowych wyzwaniach. Ustalajmy adekwatne do wieku zasady bezpieczeństwa, zamiast opierać wszystko na potajemnej kontroli.
Nie ignorujmy poniżania i agresji. „To tylko żarty” albo „dzieci tak mają” nie powinny kończyć rozmowy o powtarzającym się krzywdzeniu. Reagujmy zarówno wtedy, gdy nasze dziecko jest ofiarą, jak i wtedy, gdy samo krzywdzi innych.
Uczmy radzenia sobie ze złością. Złość jest emocją, a nie przestępstwem. Grożenie, bicie i zastraszanie są zachowaniami wymagającymi reakcji. Pokazujmy, jak rozwiązywać konflikty bez przemocy, również własnym przykładem.
Współpracujmy ze szkołą. Uwaga nauczyciela nie musi być oskarżeniem rodzica. Zamiast automatycznej obrony dziecka warto wspólnie ustalić, co się wydarzyło i jakie działania pomogą. Szkoły powinny mieć jasne procedury reagowania, a uczniowie powinni wiedzieć, komu mogą bezpiecznie zgłosić zagrożenie.
Reagujmy na konkretne sygnały niebezpieczeństwa. Poważnie traktujmy zapowiedzi skrzywdzenia innych, wskazywanie potencjalnych ofiar, przygotowywanie planów ataku czy niebezpieczny dostęp do broni. Nie diagnozujmy dziecka samodzielnie. W razie zagrożenia życia lub zdrowia natychmiast kontaktujmy się z numerem 112; w pozostałych niepokojących sytuacjach korzystajmy z pomocy specjalistów i szkoły.

Pomoc jest dostępna również poza szkołą. Dzieci i młodzież mogą całodobowo korzystać z telefonu zaufania 116 111. Dla rodziców i nauczycieli działa numer 800 100 100, którego aktualne godziny pracy podaje Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę.

Policjant może pilnować szkoły. Kto zadba o dziecko?

Po październikowych atakach policja zwiększyła obecność w placówkach edukacyjnych. Szkoły przeglądają procedury i przygotowują pracowników do reagowania na zagrożenia. To potrzebne działania. Państwo ma obowiązek chronić uczniów i nauczycieli.

Ale patrol pod szkołą nie zastąpi relacji z drugim człowiekiem. Nie dowie się, dlaczego uczeń od miesięcy nie chce przychodzić na lekcje. Nie zauważy każdej wiadomości z groźbami na klasowym komunikatorze. Nie zastąpi rodzica, który potrafi usiąść obok dziecka i wysłuchać tego, czego nie powiedziało nikomu innemu.

Szkoły, rodziny, specjaliści i instytucje muszą współdziałać. W żadnym z tych miejsc nie powinniśmy z góry zakładać, że odpowiedzialność należy do kogoś innego.

Nie chodzi o publiczne oskarżanie rodziców sprawców ani o szukanie jednego winnego każdej tragedii. Chodzi o uczciwe przyjrzenie się własnej codzienności.

Możemy domagać się dodatkowych patroli. Możemy żądać skuteczniejszych zabezpieczeń i sprawniejszego reagowania na groźby.

Ale powinniśmy też zapytać samych siebie: czy dzisiaj poświęciliśmy własnemu dziecku tyle uwagi, żeby naprawdę wiedzieć, jak się czuje?

Bo zanim zapytamy, dlaczego policja musiała wejść do szkoły, warto zrobić coś znacznie prostszego.

Odłożyć telefon. Usiąść obok własnego dziecka. I naprawdę zacząć go słuchać.