Najdroższa zagadka renesansu

Czy Chrystus na obrazie przypisywanym Leonardowi da Vinci trzyma odpowiednik buddyjskiego klejnotu spełniającego życzenia? Zestawienie obrazów potrafi wyglądać zaskakująco. W jednej tradycji pojawia się świetlisty klejnot spoczywający w dłoni bodhisattwy. W drugiej - Chrystus trzyma niemal idealnie przezroczystą sferę. Podobieństwo jest prawdziwe. Problem zaczyna się wtedy, gdy z podobieństwa próbujemy zrobić dowód.

Obraz, o którym mowa, to Salvator Mundi - „Zbawiciel Świata”. W listopadzie 2017 roku został sprzedany przez Christie's za 450 312 500 dolarów wraz z opłatami. Sama cena młotkowa wynosiła 400 milionów. Żadne dzieło sztuki nie osiągnęło wcześniej takiej kwoty na aukcji.

Klejnot, który spełnia życzenia

Cintāmaṇi nie jest po prostu „buddyjską kryształową kulą”. To znacznie bardziej złożony symbol występujący w tradycjach indyjskich, a szczególne znaczenie uzyskał między innymi w buddyzmie mahajany. Jego nazwę tłumaczy się jako „klejnot spełniający życzenia”.

W buddyjskiej ikonografii może być atrybutem bodhisattwów, między innymi Avalokiteśvary i Kṣitigarbhy. Bywa przedstawiany jako pojedynczy drogocenny klejnot, forma przypominająca perłę lub kulę, czasem zwieńczona płomieniem. Może symbolizować zdolność niesienia pomocy istotom, duchowe bogactwo albo moc nauki Buddy.

To ważne, bo w internetowych porównaniach często wybiera się tylko te przedstawienia, w których cintāmaṇi wygląda najbardziej jak szklana kula. Tymczasem jego forma w sztuce jest zmienna.

Co naprawdę trzyma Chrystus?

Motyw Salvator Mundi nie powstał wraz z Leonardem. Chrystusa jako Zbawiciela Świata przedstawiano w Europie wcześniej: frontalnie, z prawą ręką uniesioną w geście błogosławieństwa oraz globem w lewej dłoni. Glob symbolizował świat znajdujący się pod jego władzą. W wielu przedstawieniach wieńczył go krzyż, tworząc znany symbol globus cruciger.

W obrazie sprzedanym w 2017 roku sytuacja jest jednak bardziej niezwykła. Kula jest przezroczysta. W jej wnętrzu znajdują się drobne jasne punkty i nieregularności.

Christie's przedstawiało je jako wskazówkę, że artysta chciał namalować kulę z kryształu górskiego - przezroczystej odmiany kwarcu, której w renesansie przypisywano niezwykłe właściwości i którą wykorzystywano również w przedmiotach o charakterze religijnym.

Warto zapamiętać: podobieństwo kształtu cintāmaṇi i kuli Chrystusa nie dowodzi wspólnego pochodzenia symboli. Dla obu istnieją niezależne tradycje ikonograficzne.

Kula pod lupą naukowców

Właśnie tutaj zaczyna się najbardziej fascynująca część historii. Przez lata zastanawiano się, dlaczego szata widoczna przez przezroczystą kulę nie wydaje się zniekształcona tak mocno, jak oczekiwalibyśmy po dużej, pełnej szklanej sferze.

Jedna z analiz wykorzystujących komputerowe modelowanie transportu światła wykazała, że wygląd obrazu można odtworzyć przy określonych warunkach oświetlenia i konstrukcji sfery. Autorzy tej pracy uznali, że dobrym wyjaśnieniem mogła być pusta przezroczysta kula.

W 2026 roku opublikowano jednak kolejną analizę. Juan Manuel García-Ruiz oraz konserwatorka obrazu Dianne Modestini skupili się na maleńkich plamkach widocznych wewnątrz sfery. Zinterpretowali je jako struktury odpowiadające inkluzjom płynowym występującym w naturalnym krysztale. Ich zdaniem artysta celowo przedstawiał kulę z kryształu górskiego, a jej optyka nie zawiera błędu, który wymagałby wyjaśnienia pustym wnętrzem.

To znakomity przykład tego, jak jeden detal obrazu sprzed pięciu stuleci może nadal prowadzić do współczesnych sporów z pogranicza historii sztuki, mineralogii i fizyki światła.

A gdzie w tym wszystkim Mona Lisa?

Podczas kampanii poprzedzającej aukcję Christie's używało wobec Salvator Mundi efektownego określenia „Male Mona Lisa”. Łatwo więc pójść o krok dalej i uznać obie kompozycje za niemal bliźniacze.

Takie porównanie trzeba jednak traktować ostrożnie. Oba dzieła pokazują pojedynczą półpostać, wykorzystują subtelne przejścia światła i ciemne tło, ale poza tym różnice są zasadnicze. Mona Lisa jest ustawiona pod kątem i składa dłonie. Chrystus patrzy frontalnie na odbiorcę, jedną ręką błogosławi, a drugą podtrzymuje sferę. Nie ma również podstaw, aby podobieństwo stroju uznawać za ślad jakiegoś zakodowanego związku między obrazami.

Detale, które rzeczywiście są niezwykłe

Kula nie jest jedynym elementem przyciągającym uwagę badaczy. Ornamenty skrzyżowanych pasów na szacie Chrystusa interpretowano jako geometryczną plecionkę o inspiracjach znanych również ze sztuki islamu. Nie jest to dowód na ukrytą doktrynę ani religijny szyfr - raczej przykład tego, jak motywy dekoracyjne przemieszczały się między kulturami w epoce intensywnych kontaktów handlowych i artystycznych.

Historyk sztuki Frank Zöllner zwrócił również uwagę na fałd szaty o kształcie przypominającym literę omega. Zaproponował interpretację, według której może on subtelnie odnosić się do rany w boku Chrystusa i jego męki. To jednak interpretacja ikonograficzna, a nie możliwy do udowodnienia „kod Leonarda”.

Jeszcze większa zagadka dotyczy samego autorstwa. Obraz był przez stulecia traktowany jako kopia, został poważnie uszkodzony i przeszedł rozległą restaurację. W 2011 roku pokazano go w londyńskiej National Gallery jako dzieło Leonarda. Christie’s sprzedało go później pod jego nazwiskiem. Część specjalistów nadal broni takiej atrybucji, inni widzą w nim przede wszystkim produkt warsztatu mistrza z różnym stopniem jego osobistego udziału.

Dlatego zdanie „Leonardo namalował tę kulę” brzmi znacznie pewniej, niż pozwala na to obecny stan dyskusji.

Najciekawsza teoria okazuje się najmniej potrzebna

Nie znaleźliśmy wiarygodnego źródła, które wykazywałoby bezpośredni związek między buddyjskim cintāmaṇi a kulą z Salvator Mundi. Nie znamy dokumentu Leonarda, szkicu ani świadectwa z jego otoczenia, które pozwalałoby powiedzieć, że właśnie ten orientalny symbol miał być inspiracją obrazu.

Istnieje za to coś ciekawszego: dwa odległe systemy religijne stworzyły symbole, które z naszej współczesnej perspektywy mogą wyglądać zadziwiająco podobnie, choć ich znaczenia i historyczne drogi są odmienne.

A prawdziwe tajemnice Salvator Mundi nie potrzebują teorii spiskowej. Wystarczą mikroskopijne inkluzje w kryształowej kuli, fizyka światła, niejasny udział pracowni Leonarda i obraz, który w 1958 roku sprzedano jako dzieło przypisywane naśladowcy za 45 funtów, a niespełna sześć dekad później osiągnął 450,3 miliona dolarów.

Ciekawostka: 400 milionów dolarów było końcową ofertą podczas licytacji. Rekordowe 450,3 miliona to kwota po doliczeniu opłat aukcyjnych.

Najbardziej efektowne pytanie brzmi więc: „Czy Jezus trzyma buddyjski klejnot?”. Bardziej uczciwe - i być może ciekawsze - brzmi: jak wiele możemy wyczytać z jednego przezroczystego przedmiotu, zanim podobieństwo zaczniemy mylić z dowodem?