Kiedy przestajemy próbować

Po kolejnej nieudanej próbie człowiek nie zawsze myśli: „Muszę spróbować inaczej”. Czasem dochodzi do znacznie bardziej niebezpiecznego wniosku: „Żaden sposób nie zadziała”. Sytuacja może się później zmienić. Może pojawić się pomoc, nowe narzędzie albo dostępne wyjście. Mimo to próba już nie następuje.

Ten wzorzec nazywa się wyuczoną bezradnością. Nie jest eleganckim określeniem lenistwa ani prostym testem charakteru. Opisuje sytuację, w której wcześniejszy brak kontroli wpływa na późniejsze zachowanie. Człowiek zaczyna oczekiwać, że jego działanie nie zmieni wyniku, więc ogranicza wysiłek, wycofuje się albo przestaje dostrzegać dostępne możliwości.

To model psychologiczny, a nie gotowa diagnoza czytelnika. Może pomagać rozumieć zachowania pojawiające się w szkole, pracy, chorobie lub relacjach, ale nie wyjaśnia automatycznie każdej rezygnacji. Czasem człowiek rzeczywiście ma bardzo mało wpływu. Czasem wycofanie chroni go przed kolejnym kosztem. Problem zaczyna się wtedy, gdy dawne warunki zostają uznane za niezmienną regułę.

Eksperyment, który nazwał bierność

W 1967 roku Martin E.P. Seligman i Steven F. Maier opublikowali wyniki drastycznych eksperymentów przeprowadzonych na psach. Jedna grupa zwierząt mogła przerwać nieprzyjemny bodziec odpowiednim działaniem. W drugiej grupie zachowanie zwierzęcia nie miało wpływu na zakończenie bodźca. Później sprawdzano, jak zwierzęta poradzą sobie w nowej sytuacji, w której ucieczka była możliwa.

Zwierzęta mające wcześniej kontrolę uczyły się reakcji prowadzącej do ucieczki. Część tych, które wcześniej nie mogły niczego zmienić, nie podejmowała skutecznych prób nawet w nowych warunkach. Badacze uznali, że nauczyły się niezależności między własnym zachowaniem a wynikiem. Innymi słowy: zdobyły doświadczenie, że ich reakcje nie mają znaczenia.

Badania te budzą poważne zastrzeżenia etyczne. Pozostawiły jednak pytanie, które wykraczało poza laboratorium: co dzieje się z organizmem, gdy wiele razy doświadcza, że żadna reakcja nie zatrzymuje zagrożenia?

Pierwotna odpowiedź wydawała się intuicyjna. Zwierzę uczy się bezradności, a później przenosi tę lekcję na inną sytuację. Kolejne dekady przyniosły jednak dane, które skłoniły samych autorów do odwrócenia części tego wyjaśnienia.

Teoria odwrócona po pół wieku

W 2016 roku Maier i Seligman podsumowali neuronaukowe badania nad mechanizmem kontroli. Ich nowa interpretacja brzmiała zaskakująco: bierność po długotrwałym, niekontrolowanym zagrożeniu nie musi być reakcją, której organizm dopiero się uczy. Może być reakcją domyślną. Tym, czego można się aktywnie nauczyć, jest natomiast kontrola.

W tłumaczeniu: „Bierność w odpowiedzi na wstrząs nie jest wyuczona” - Stephen F. Maier i Martin E.P. Seligman, 2016.

Duża część wiedzy o tym mechanizmie pochodzi z badań na gryzoniach. W uproszczeniu: długotrwały stres aktywuje struktury związane z reakcją na zagrożenie, w tym jądro szwu grzbietowego. Gdy zwierzę odkrywa, że określone działanie zatrzymuje stresor, uruchamiane są obwody obejmujące korę przedczołową. Informacja o kontroli może ograniczać część późniejszych reakcji stresowych.

Nie oznacza to, że kora przedczołowa jest magicznym przełącznikiem odwagi. Stresor kontrolowany nadal może być silnie nieprzyjemny i powodować reakcje fizjologiczne. Badania wskazują raczej, że poczucie kontroli wpływa na wybrane zachowania i obwody, a nie usuwa całego stresu.

Eksperymenty z udziałem ludzi również pokazują, że możliwość kontrolowania nieprzyjemnego bodźca może zmieniać aktywność obszarów mózgu związanych z przetwarzaniem zagrożenia. Przenoszenie dokładnych mechanizmów z gryzoni na codzienne ludzkie doświadczenia wymaga jednak ostrożności. Praca, rodzina, przemoc, bieda czy przewlekła choroba nie są laboratoryjnym zadaniem z jednym przyciskiem.

Warto zapamiętać: doświadczenie kontroli nie musi usuwać trudności. Uczy jednak, że konkretne działanie może zmieniać konkretny wynik.

Jak dawna porażka staje się regułą

W przypadku ludzi samo doświadczenie braku wpływu nie wyjaśnia wszystkiego. Liczy się również sposób, w jaki interpretujemy zdarzenie. W 1978 roku Lyn Abramson, Martin Seligman i John Teasdale przebudowali teorię, zwracając uwagę na przypisywanie przyczyn porażkom.

Wyobraźmy sobie dwie osoby, które nie zdały egzaminu. Pierwsza myśli: „Źle przygotowałem ten dział”. Druga: „Nie nadaję się do nauki”. Pierwsze wyjaśnienie dotyczy określonego problemu i pozostawia miejsce na zmianę. Drugie obejmuje całą osobę i może zostać przeniesione na następny egzamin, inną dziedzinę oraz przyszłe decyzje.

Szczególnie obciążające są interpretacje przedstawiające niepowodzenie jako trwałe, obejmujące wiele obszarów i wynikające z niezmiennej cechy człowieka. „Tym razem nie zadziałało” staje się wtedy „nigdy nie działa”, a później „niczego nie potrafię zmienić”.

W tym miejscu łatwo popełnić błąd w drugą stronę i obarczyć osobę odpowiedzialnością za każdą trudną sytuację. Nie wszystkie przeszkody są wytworem przekonań. Pracownik może podlegać arbitralnym decyzjom. Osoba doświadczająca przemocy może znajdować się w realnym zagrożeniu. Chory może mieć ograniczenia, których nie da się usunąć pozytywnym myśleniem.

Dobre pytanie nie brzmi więc: „Dlaczego nic z tym nie robisz?”. Lepsze brzmi: „Która część sytuacji rzeczywiście pozostaje poza twoją kontrolą, a na którą można dziś wpłynąć bez zwiększania ryzyka?”.

Jak odzyskuje się wpływ

Poczucie sprawczości nie wraca od samego przekonywania siebie, że wszystko będzie dobrze. Potrzebuje danych. Umysł musi zauważyć związek między działaniem a skutkiem. Dlatego pierwsza próba nie powinna być największym możliwym wyzwaniem. Powinna być wystarczająco konkretna, aby jej rezultat dało się rozpoznać.

Oddziel brak kontroli od braku pełnej kontroli. Możesz nie decydować o wyniku rekrutacji, ale możesz zdecydować o liczbie zgłoszeń, konsultacji dokumentów lub zdobyciu informacji zwrotnej.
Wybierz jedno działanie i jeden mierzalny skutek. Zamiast „naprawię całe życie” lepiej sprawdzić, czy jeden telefon, wiadomość albo wniosek prowadzi do odpowiedzi.
Nie zamieniaj jednego wyniku w teorię o sobie. Nieudana próba mówi przede wszystkim o tej próbie w tych warunkach. Dopiero dodatkowe dane pokazują, czy problem jest szerszy.
Zmieniaj strategię, nie tylko natężenie wysiłku. Wielokrotne powtarzanie nieskutecznej reakcji może wzmacniać poczucie braku wpływu. Czasem potrzebna jest inna metoda, pomoc drugiej osoby albo zmiana środowiska.
Pożycz sprawczość. Wsparcie nie musi polegać na pocieszaniu. Ktoś może pomóc podzielić problem, wykonać pierwszy krok, zadbać o bezpieczeństwo lub dotrzeć do instytucji dysponującej realnymi narzędziami.

Gdy bezradność wiąże się z depresją, wycofaniem lub trwałym pogorszeniem funkcjonowania, pomoc może wymagać profesjonalnego leczenia. Wytyczne dotyczące depresji wymieniają między innymi terapię poznawczo-behawioralną, aktywizację behawioralną, pracę nad rozwiązywaniem problemów oraz wzmacnianie wsparcia społecznego. Nie są to proste „ćwiczenia na silną wolę”, lecz uporządkowane metody dobierane do sytuacji i stanu osoby.

Rezygnacja nie zawsze oznacza bezradność

Człowiek nie powinien próbować bez końca tylko po to, by udowodnić wytrwałość. Rezygnacja z celu, który jest szkodliwy, nieosiągalny albo niewarty kosztu, może być rozsądną decyzją. Wyuczona bezradność nie polega na każdym „odpuszczeniu”. Dotyczy raczej utraty prób tam, gdzie wpływ stał się możliwy, lecz wcześniejsze doświadczenie nie pozwala go dostrzec.

Najważniejszy test nie pyta więc, czy człowiek walczy wystarczająco mocno. Pyta, czy ma szansę otrzymać czytelną informację, że jego działanie coś zmienia. Bez takiej informacji kolejne wezwania do wysiłku mogą brzmieć jak obwinianie. Z nią nawet niewielka próba staje się nowym dowodem.

Tekst ma charakter popularnonaukowy i nie zastępuje konsultacji z psychologiem, psychoterapeutą, psychiatrą ani lekarzem.