Skąd się wzięło 10% mózgu?

„Człowiek wykorzystuje tylko 10% swojego mózgu” to jedno z tych zdań, które brzmią wystarczająco naukowo, by nie wymagać dalszych pytań. Konkretna liczba sugeruje przecież, że ktoś kiedyś coś zmierzył. Dziesięć procent działa na wyobraźnię jeszcze z innego powodu: pozostawia ogromne 90% jako obietnicę. Gdyby udało się je uruchomić, być może moglibyśmy uczyć się błyskawicznie, pamiętać wszystko albo osiągać zdolności dziś niewyobrażalne.

Tyle że w neuronauce nie istnieje pomiar pokazujący, że przeciętny człowiek korzysta z jednej dziesiątej mózgu, podczas gdy pozostałe dziewięć dziesiątych bezczynnie czeka na odblokowanie. Żeby zrozumieć, dlaczego ta idea mimo to stała się tak popularna, trzeba cofnąć się do czasów, kiedy nie istniały ani rezonans funkcjonalny, ani współczesne mapowanie sieci mózgowych.

Najpierw był potencjał, nie procent

Jednym z najczęściej wskazywanych przodków mitu jest amerykański psycholog i filozof William James. W opublikowanym w 1907 roku tekście The Energies of Men zastanawiał się nad tym, dlaczego ludzie często funkcjonują poniżej swoich możliwości i dlaczego w szczególnych okolicznościach potrafią przekroczyć granice, które wcześniej wydawały się nieprzekraczalne.

James pisał, że korzystamy jedynie z niewielkiej części naszych możliwych zasobów psychicznych i fizycznych. Nie była to jednak wypowiedź o anatomii mózgu. Nie dzielił organu na część działającą i nieczynną, nie wskazywał 10% i nie przedstawiał wyniku eksperymentu neurobiologicznego. Interesował go raczej ludzki wysiłek, motywacja, nawyki, zmęczenie oraz możliwość przekraczania własnych zwyczajowych ograniczeń.

Warto zapamiętać: zdanie „nie wykorzystujemy całego swojego potencjału” i zdanie „90% mózgu pozostaje nieużywane” opisują dwie zupełnie różne rzeczy.

Nie ma pewności, że właśnie od Jamesa rozpoczęła się cała historia. Źródło mitu nie jest pojedynczym momentem, który można bezspornie wskazać. Jego tekst pokazuje jednak ważny etap ewolucji idei: na początku chodziło o trudny do zmierzenia „potencjał człowieka”. Dopiero później pojęcie zaczęło nabierać pozorów biologicznej precyzji.

Skąd pojawiło się dokładnie 10%?

Pod koniec lat 20. XX wieku twierdzenia o wykorzystywaniu zaledwie około jednej dziesiątej „mocy mózgu” pojawiały się już w materiałach związanych z samodoskonaleniem. Liczba doskonale pasowała do tego rynku. Oferowała jednocześnie problem i rozwiązanie: skoro człowiek używa tak małej części swoich możliwości, kurs, metoda albo książka może obiecać dostęp do reszty.

W 1936 roku ukazało się pierwsze wydanie książki Dale'a Carnegiego How to Win Friends and Influence People. W tekście wprowadzającym amerykański pisarz i radiowiec Lowell Thomas przypisał Williamowi Jamesowi pogląd, że przeciętny człowiek rozwija jedynie 10% swojej utajonej zdolności umysłowej.

To ważny szczegół. James rzeczywiście pisał o niewykorzystanych możliwościach, ale w jego tekście nie ma owej precyzyjnej liczby. Dziesięć procent stało się więc czymś znacznie potężniejszym od pierwotnej metafory: statystyką, którą można było łatwo powtarzać.

Do mitu zaczęły być później dopisywane kolejne autorytety. Najsłynniejszym jest Albert Einstein. W niezliczonych tekstach można znaleźć sugestię, że to właśnie on miał powiedzieć, iż ludzie wykorzystują 10% mózgu albo że swoją genialność zawdzięczał umiejętności korzystania z większej jego części. Wiarygodnego źródła takiej wypowiedzi nie ma.

Mózg nie ma wyłączonych dziewięciu pięter

Współczesna neuronauka podważa mit na kilku poziomach. Obrazowanie funkcjonalne pokazuje, że podczas wykonywania różnych czynności zmienia się aktywność wielu obszarów mózgu. Inne układy dominują podczas ruchu, widzenia, przypominania sobie zdarzeń, mówienia czy skupienia uwagi.

Nie oznacza to jednak, że cały mózg jest w każdej sekundzie jednakowo pobudzony. Takie rozumienie byłoby równie błędne jak mit 10%. Mózg jest dynamicznym układem sieci. Jedne zespoły neuronów zwiększają aktywność, inne ją ograniczają, a wzajemna regulacja jest częścią normalnego funkcjonowania.

Także brak wykonywania konkretnego zadania nie oznacza wyłączenia organu. Badania nad aktywnością spoczynkową doprowadziły między innymi do opisania sieci określanej jako default mode network. W 2001 roku Marcus Raichle i współpracownicy opisali zorganizowany podstawowy tryb aktywności mózgu obecny wtedy, gdy człowiek nie wykonuje konkretnego zewnętrznego zadania.

Mózg jest również kosztownym energetycznie organem. Choć stanowi tylko niewielką część masy ciała, u dorosłego człowieka odpowiada za około jedną piątą spoczynkowego wydatku energetycznego organizmu. Trudno pogodzić taki koszt z wizją ogromnego narządu, którego dziewięć dziesiątych pozostaje biologicznie zbędnych.

Kolejną linię dowodów dostarcza neurologia kliniczna. Uszkodzenia ograniczonych obszarów mózgu mogą powodować bardzo konkretne zaburzenia funkcji. Gdyby 90% tkanki rzeczywiście stanowiło nieużywaną rezerwę, istniałyby ogromne obszary, których utrata nie miałaby większego znaczenia. Takiego podziału nie obserwujemy.

Pułapka słowa „wykorzystujemy”

Mit jest wyjątkowo odporny także dlatego, że słowo „wykorzystywać” może znaczyć niemal wszystko. Czy chodzi o procent neuronów generujących impulsy w jednej milisekundzie? Procent struktur zaangażowanych w jedno konkretne zadanie? Zużycie energii? Maksymalną możliwą wydajność poznawczą? A może potencjał człowieka do zdobywania nowych umiejętności?

To zupełnie różne pytania. Kiedy zostaną połączone w jedno, łatwo otrzymać pozornie sensowne zdanie: skoro nie wszystkie neurony działają jednocześnie z maksymalną intensywnością, to znaczy, że „nie wykorzystujemy całego mózgu”. To błąd kategorii. Orkiestra również nie staje się w 90% nieużywana tylko dlatego, że podczas jednego fragmentu utworu nie grają wszystkie instrumenty naraz.

Istnieje przy tym prawdziwe zjawisko, które mit przypomina: człowiek może się uczyć, trenować, zmieniać strategie działania i rozwijać umiejętności. Plastyczność mózgu jest realna. Nie polega jednak na odnajdywaniu wielkiego, anatomicznie nieczynnego magazynu neuronów. Polega między innymi na zmianach w działających już sieciach i ich połączeniach.

Dlaczego ten mit jest tak atrakcyjny?

„Używasz tylko 10% mózgu” jest narracyjnie niemal idealne. Brzmi naukowo, ponieważ zawiera liczbę. Jest optymistyczne, ponieważ sugeruje ogromne rezerwy. Można je wykorzystać zarówno w reklamie kursu pamięci, jak i w historii science fiction. A jego sprostowanie jest mniej widowiskowe: mózg nie posiada magicznego przełącznika, lecz jest niezwykle złożonym systemem dynamicznie współpracujących sieci.

Popkultura tylko wzmocniła ten mechanizm. Filmy takie jak Limitless czy Lucy wykorzystują motyw odblokowania ukrytej mocy mózgu, ponieważ daje on prostą i efektowną regułę świata. To działa znakomicie jako fikcja. Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy fabularny mechanizm wraca do codziennego języka jako rzekomy fakt naukowy.

Ciekawostka: badania nad neuromitami pokazują, że błędne przekonania o mózgu potrafią utrzymywać się nawet w grupach mających kontakt z edukacją i wiedzą psychologiczną.

Być może dlatego historia 10% jest ciekawsza od samego sprostowania. Pokazuje, jak łatwo zdanie o ludzkim potencjale może zostać uproszczone, zamienione w liczbę, podparte nazwiskiem autorytetu i przez dziesięciolecia powtarzane bez pierwotnego kontekstu.

Nie mamy więc uśpionych 90% mózgu czekających na aktywację. Mamy za to mózg zdolny do uczenia się i reorganizacji - oraz kulturę wyjątkowo zdolną do przekształcania dobrych metafor w złe fakty.