Kara śmierci na oczach świata

30 września 2026 roku Christa Pike miała umrzeć w więzieniu w Tennessee. Podano jej dwa zastrzyki ze środkiem stosowanym do wykonywania wyroków śmierci. Jednak kobieta wciąż oddychała. Zamiast stwierdzenia zgonu konieczne było wezwanie pogotowia.

Kilka dni później z Waszyngtonu nadeszła wiadomość dotycząca innego skazanego. Egzekucja Nidala Hasana, sprawcy masowej strzelaniny w bazie wojskowej Fort Hood, została wyznaczona na 3 grudnia. Pentagon zapowiedział, że rozstrzelanie zostanie udostępnione publiczności w transmisji na żywo.

Te dwie sprawy nie są ze sobą bezpośrednio związane. Łączą je jednak fundamentalne pytania: czy państwo ma prawo odbierać życie w imieniu sprawiedliwości? I dlaczego miałoby pokazywać ten moment całemu światu?

Przeżyła własną egzekucję

Christa Gail Pike została skazana na śmierć za udział w brutalnym zabójstwie Colleen Slemmer w 1995 roku. Miała wówczas 18 lat. Jej sprawa przez trzy dekady pozostawała jednym z najgłośniejszych postępowań dotyczących kary śmierci w Tennessee.

Wyrok miał zostać wykonany 30 września 2026 roku w zakładzie karnym Riverbend Maximum Security Institution w Nashville.

Funkcjonariusze podali Pike pentobarbital, substancję wykorzystywaną w egzekucjach przez śmiertelny zastrzyk. Po pierwszej dawce kobieta nadal żyła. Podano drugą. Według relacji świadków wciąż oddychała, chrapała i wykonywała ruchy ciała.

Egzekucję przerwano. Wezwano pomoc medyczną.

Opublikowane 12 października nagrania połączeń z numerem alarmowym 911 ujawniły kolejny problem. Zgłoszenie z więzienia początkowo nie zostało prawidłowo zweryfikowane. Zamieszanie wokół potwierdzenia alarmu spowodowało ponad półgodzinne opóźnienie w organizacji pomocy.

Pike trafiła do szpitala w ciężkim stanie. Po kilku dniach odzyskała przytomność. 10 października została przeniesiona z powrotem do więziennego ośrodka rehabilitacyjnego, gdzie kontynuowano opiekę medyczną.

Gubernator Tennessee Bill Lee wstrzymał pozostałe egzekucje zaplanowane na 2026 rok i zarządził niezależne postępowanie wyjaśniające. Sąd nakazał zabezpieczenie materiałów związanych z nieudaną próbą wykonania wyroku.

Dlaczego podane substancje nie doprowadziły do śmierci? Czy zawiódł sposób podania, procedura, czy inny element? Na 13 października nie przedstawiono ostatecznych ustaleń rozstrzygających przyczynę.

Nie wiadomo również, czy i kiedy władze podejmą kolejną próbę wykonania wyroku.

Nieudana egzekucja Christy Pike nie oznacza uchylenia wyroku śmierci. Oznacza, że próba jego wykonania została przerwana, a działania władz stały się przedmiotem kontroli.

Egzekucja, którą mają zobaczyć wszyscy

5 listopada 2009 roku major Nidal Malik Hasan, psychiatra armii amerykańskiej, otworzył ogień do ludzi w bazie Fort Hood w Teksasie. Zabił 13 osób i ranił 32 kolejne.

W 2013 roku sąd wojskowy skazał go na karę śmierci. Po wieloletnim postępowaniu odwoławczym prezydent Donald Trump zatwierdził wykonanie wyroku, a amerykańska armia wyznaczyła egzekucję na 3 grudnia 2026 roku w Fort Hood. Wybraną metodą jest rozstrzelanie.

Sama egzekucja byłaby wydarzeniem historycznym. Amerykańskie siły zbrojne nie wykonały wyroku śmierci od 1961 roku.

Jednak największe kontrowersje wywołał nie tylko sposób wykonania kary, lecz decyzja dotycząca jej publicznego pokazania.

8 października sekretarz obrony Pete Hegseth zapowiedział, że ludzie będą mogli oglądać egzekucję. Przedstawiciel Pentagonu potwierdził następnie mediom plan transmisji na żywo przez internet.

Hegseth uzasadniał publiczny charakter egzekucji potrzebą pokazania poważnych konsekwencji takich zbrodni.

Nie oznacza to jednak, że transmisja jest już nieodwołalnie przesądzona. Według informacji opublikowanych 12 i 13 października Trump wyrażał prywatnie wątpliwości wobec pomysłu, a sprzeciw pojawiał się również wśród polityków jego własnego obozu. Pentagon nadal podtrzymywał zapowiedź transmisji.

Nie przedstawiono także szczegółowego sposobu udostępnienia obrazu. Zapowiedź internetowego przekazu na żywo nie jest równoznaczna z potwierdzeniem emisji przez konkretną stację telewizyjną.

Oglądanie egzekucji miałoby przestać być doświadczeniem ograniczonej grupy świadków. Potencjalnie mogłoby stać się dostępne dla ogromnej publiczności, również za pośrednictwem nagrań rozpowszechnianych później w mediach społecznościowych.

Dlaczego państwo chce pokazywać śmierć?

Publiczne egzekucje nie są nowym pomysłem. Przez stulecia odbywały się na placach miast, przyciągając tłumy gapiów. Władze wykorzystywały je między innymi do demonstracji swojej siły, ukarania sprawcy i odstraszania innych.

W Stanach Zjednoczonych jedną z ostatnich i najbardziej znanych publicznych egzekucji było powieszenie Raineya Bethei 14 sierpnia 1936 roku w Owensboro w Kentucky. Według ówczesnych doniesień wydarzenie zgromadziło nawet około 20 tysięcy widzów.

Takie widowiska z czasem zaczęto uznawać za problem. Kara, która miała demonstrować powagę prawa, zamieniała się niekiedy w masową rozrywkę. Amerykańskie egzekucje przeniesiono za mury więzień, a liczba dopuszczanych świadków została ograniczona.

Teraz technologia stwarza możliwość powrotu do publicznego widowiska bez potrzeby gromadzenia ludzi przed szubienicą czy więzieniem.

Zwolennicy jawności mogą argumentować, że społeczeństwo powinno mieć możliwość obserwowania działania państwa, szczególnie gdy chodzi o nieodwracalną karę. Publiczny przekaz miałby także podkreślać wagę wyroku i odpowiedzialność za popełnioną zbrodnię.

Przeciwnicy wskazują na inne ryzyka. Transmisja może przesuwać uwagę z ofiar na skazanego, tworzyć widowisko przemocy i dostarczać materiałów propagandowych środowiskom ekstremistycznym.

Kontrowersje nie dzielą wyłącznie zwolenników i przeciwników samej kary śmierci. Wśród osób związanych z ofiarami masakry w Fort Hood również pojawiają się głosy sprzeciwu wobec transmisji. Keely Vanacker, córka zabitego w ataku Michaela Granta Cahilla, publicznie krytykowała pomysł medialnego pokazywania egzekucji.

To ważne rozróżnienie: można uznawać wykonanie wyroku za sprawiedliwe, a jednocześnie sprzeciwiać się jego upublicznianiu.

Pozostaje również problem odbiorców, którzy nie chcą oglądać przemocy. Eksperci cytowani przez Associated Press ostrzegają przed możliwością niezamierzonego kontaktu dzieci z nagraniami egzekucji oraz przed negatywnymi konsekwencjami psychologicznymi ekspozycji na drastyczne obrazy.

Czy kara śmierci rzeczywiście odstrasza?

Jednym z najczęściej przywoływanych argumentów za karą śmierci jest odstraszanie potencjalnych sprawców. Logika wydaje się prosta: im surowsza kara, tym większy strach przed popełnieniem przestępstwa.

Problem polega na tym, że wykazanie takiej zależności w rzeczywistym świecie jest znacznie trudniejsze.

W 2012 roku amerykańska National Research Council przeanalizowała ponad trzy dekady badań dotyczących wpływu kary śmierci na liczbę zabójstw. Zespół uznał, że istniejące prace nie pozwalają wiarygodnie określić, czy kara śmierci zmniejsza, zwiększa, czy nie zmienia liczby zabójstw.

Nie jest to dowód, że kara śmierci na pewno nie odstrasza. To stwierdzenie, że na podstawie ocenionych badań nie da się rzetelnie ustalić takiego efektu.

Jeszcze mniej wiadomo o tym, czy dodatkowe pokazywanie egzekucji milionom ludzi zwiększyłoby skuteczność odstraszania. Wspomniane badania nie stanowią dowodu na skuteczność publicznych transmisji.

Spór dotyczy jednak nie tylko prewencji.

Dla części zwolenników kary śmierci najważniejsza jest proporcjonalna odpłata za szczególnie ciężkie zbrodnie. W ich rozumieniu dożywotnie więzienie może być niewystarczającą odpowiedzią na wielokrotne morderstwo, nawet jeśli nie uda się wykazać dodatkowego efektu odstraszającego.

Przeciwnicy podnoszą z kolei nieodwracalność wyroku, ryzyko błędów sądowych, nierówności w stosowaniu kary oraz pytanie o granice uprawnień państwa.

Według danych Death Penalty Information Center od 1973 roku w Stanach Zjednoczonych co najmniej 203 osoby wcześniej skazane na śmierć zostały oczyszczone z zarzutów stanowiących podstawę ich wyroków. Liczba ta nie oznacza 203 niesłusznie przeprowadzonych egzekucji, lecz pokazuje, że system wymiaru sprawiedliwości może popełniać błędy nawet w sprawach zagrożonych najwyższą karą.

W Polsce kara śmierci została zniesiona. Kraj jest również związany Protokołem nr 13 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, który zakazuje stosowania tej kary we wszystkich okolicznościach i obowiązuje Polskę od 1 września 2014 roku.

Sprawiedliwość czy publiczne widowisko?

Przypadek Christy Pike pokazuje jeden z problemów kary śmierci: nawet procedura przygotowana do wykonania prawomocnego wyroku może zakończyć się niepowodzeniem i poważnymi konsekwencjami medycznymi.

Przypadek Nidala Hasana stawia inne pytanie. Czy publiczne oglądanie śmierci sprawcy wyjątkowo ciężkiej zbrodni wnosi coś do wymiaru sprawiedliwości, czego nie zapewnia sam wyrok i jego wykonanie?

Dla jednych może być demonstracją odpowiedzialności i siły prawa. Dla innych niepotrzebnym widowiskiem, które bardziej eksponuje śmierć skazanego niż pamięć o jego ofiarach.

Warto przy tym oddzielić dwa niezależne stanowiska. Poparcie dla kary śmierci nie musi oznaczać poparcia dla jej transmitowania. Sprzeciw wobec transmisji nie musi z kolei oznaczać sprzeciwu wobec samej kary.

FRANCA oddaje głos czytelnikom.

Czy jesteś za karą śmierci w przypadkach najcięższych zbrodni, czy przeciw niej? A niezależnie od odpowiedzi: czy państwo powinno dopuszczać publiczną transmisję egzekucji w telewizji lub internecie?

Jeżeli uważasz, że takie transmisje mają sens, jaki konkretnie cel powinny realizować? Jeśli się sprzeciwiasz, gdzie według Ciebie przebiega granica między jawnością wymiaru sprawiedliwości a widowiskiem?

Podziel się opinią w komentarzu. Interesują nas nie tylko odpowiedzi „za” i „przeciw”, ale przede wszystkim argumenty.